Mecelle

29 Mayıs 2009

Antik Çağda kitaplar nasıldı bilir misiniz? Papirüsten veya parşömenden 30-40 santim eninde, metrelerce uzunlukta bir şerit al, iki ucuna oklava gibi çift saplı güzel birer sopa tak, kitabı rulo şeklinde o sopaların üstüne sar. Ok torbasına benzer bir deri kılıf içine koy. Standart bir ruloya aşağı yukarı 100-150 sayfa sığar. Daha uzun kitaplar için birkaç rulo lazım.

İşte bu ruloların Latince adı volumen. “Çevirmek, dolamak” anlamına gelen voluere fiilinden, döngeç yahut dolamaç gibi bir anlamı var. Kumaş topu da volumen olur. Fransızcasıyla İngilizcesi volume olmuş. (Revolve, devolve, involve, evolve filan aynı fiilden; revolution, evolution da öyle.)

Yunancası tómos. Batı dillerinde kitap cildine volume yerine tome da derler, oradan tanıdık olmalı. Ama bizim daha iyi tanıdığımız biçim bunun küçültülmüşü, tomári: “kâğıt rulocuğu”. Bizans Rumcasında her kelimeye –ari ekleyip ufaltma yapmayı severler, fanos’tan fanári(fenercik), kella’dan kellári (kilercik), manitês’ten manitári(mantarcık) vb. Bu da öyle.

Aramice kitap rulosu anlamına gelen megallet Milattan hemen sonraki yüzyıllarda kaydedilmiş. Aramice G-L-L kökü “dolamak, kıvırmak, döndürmek” demek, yani sözcüğün yapısı net. Halbuki Arapça bunun eşdeğeri olan C-L-L alakasız bir anlam kazanmış, “top gibi şişinmek, irileşmek, hacimli olmak,” hatta bu ne şiddet bu celâl’deki gibi “azamet, yücelik” vs. Demek ki macallat (= kitap rulosu veya eski ve kıymetli cinsinden kitap) Arapçada özgün bir türev değildir, Aramiceden alıntı olmalıdır diyeceğiz.

Bizde mecelle deyince akla Cevdet Paşa’nın derlediği Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye gelir. İslam hukukunu modern bir medeni hukuk metni gibi kodlaştırma denemesidir. Osmanlı modernleşmesinin en önemli abidesidir. Yirmi yılda derlenmiş anıtsal bir eserdir. Suriye’de, Filistin’de, hatta İsrail’de hukuk kaynağı olarak halâ kullanıyorlar yanılmıyorsam.

Bu Cevdet Paşa yeni elli liralıkların üstündeki romancı Fatma Aliye Hanım’ın babasıdır aynı zamanda. Diğer kızı Emine Semiye Hanım ilk Türk kadın siyasetçi diye geçer. Osmanlı Demokrat Fırkasının kurucuları arasında yer almış, yönetim kuruluna seçilmiş, İttihatçılara muhalefet etmiş. Cumhuriyet’in ilanından on küsur yıl önce oluyor, Atamız Türk kadınını kölelikten kurtarmadan da yirmi yıl.