Kundak

9 Temmuz 2009

Kundağın yanılmıyorsam üç tane temel anlamı var. Bir, yeni doğmuş bebek sargısı. İki, tüfeğin namlusunun altındaki sopa şeklindeki ağaç kısım. Üç, yangın çıkarmak amacıyla kullanılan ateşleme aygıtı.

Kötü sözlük nasıl yapılır merak ediyorsanız rica ederim TDK Türkçe Sözlük’ün “kundak” maddesine bakın. Sekiz tanım vermiş, ama farkı nedir, birbiriyle alakası nedir, mantığı nedir, hangisi esas, hangisi mecaz belli değil; bozbulanık bir laf kalabalığı.

Bu yetmemiş, köken diye “Yunanca kontaki” deyip geçmişler. Kim derdi ki TDK’nın “Yunanca” dediği bir şeyin Ortaasyadaki köklerini sürmek Sevan Nişanyan’a nasip olacak?

*

Bence orada bir değil üç ayrı kelime var. Üçü de o denli ilginç ki bir yazıya sığmayacak, yarın devam edeceğiz. Deştikçe de ilginçleşiyor mübarek, salsam kendimi beş on gün bu konudan kurtulamam.

Bir kere Yunanca kontáki, öyle yazılır ama /kondaki/ diye söylenir: sopa, değnek, oklava, ayrıca tüfeğin kundağı. Burada problem yok. Sözcük Eski Yunanca kóntos’un +aki ekiyle küçültülmüş biçimi. Kóntos da kargı ya da sırık demek, yani alaka sağlam. 17. yüzyıl Türkçesinde tüfeğin kundağı kondak diye söylenirmiş, Meninski sözlüğü özellikle belirtiyor, buna karşılık bebek kundağına kundak diyor. Eski yazıda yazımları aynı, ama Meninski Latin alfabesiyle vermiş.

“Yangın çıkarma düzeneği” anlamı 17. yüzyılda görünmüyor. İlgisiz bir yerde tesadüfen buldum. BİRİNCİ Abdülhamid (1774-1789) devrinde İstanbul’da aylar süren bir “kundak paniği” yaşanmış, Rus ajanlarının yangın çıkarmak maksadıyla sağa sola “kundak” koydukları rivayeti bir tür toplumsal isteriye yol açmış. Anlaşılan kelimenin bu anlamda ilk kullanımı o tarihte.

Acaba bebek kundağı gibi yağlı bezlerden bir topaç mı kastetmişler? Olabilir. Ama bir başka olasılık da var.

Farsça ince g ile gandak kükürt veya barut. Bazı Farsça sözlüklerde geçmese de köklü bir kelime olmalı, çünkü Sanskritçe gandhaka da kükürt. Muhtemelen Farsçaya oradan gelmiştir, çünkü Sanskritçe gandhá “koku” demek ve gandhaka “kokarca” gibi bir şey ifade eder; kükürte uyar. Ama sözcüğün Türkçesinin *gendek olması gerekirdi; bu yok, kundak’la ses bakımından alakasını kurmak da kolay değil.

Bebek kundağına da yarın bakalım.