KundakII

10 Temmuz 2009

Aşağı yukarı bütün Türki dillerde bebek sargısı anlamındaki kundak var. Türkmence, Özbekçe, Kırgızca ve Kazahçası qundaq, eski Çağataycası da aynı, Tatarca qundıq, Uygurca qondıq, Oyratça qındaq vb. Hepsi gayet spesifik bir KÜLTÜREL olgunun, bebek sarma işinin ve bu iş için kullanılan bezin adı. Yan anlamları filan yok. Yani “sarmak” yahut “sıkmak” gibi anlamı olan bir *kondamak yahut *kunmak veya *kunıtmak fiili yok; topacımtrak nesneleri temsil eden buna benzer adlar da yok.

Bebekleri sıkıca sarma fikri ne zaman doğdu, nerede doğdu? Antropologlara sormak lazım herhalde, ben bilmem. Çinlilerde varmış ama Avrupalılarda yoktur mesela. Acaba 14. yüzyıldan sonra çıkmış olabilir mi? Çünkü Eski Ortaasya Türkçesinde (8.-11. yy) ne kundak var, ne de ona denk gelen bir başka kelime. Eski Harezm ve Kıpçak Türkçesi ile yazılı metinlerde de (12.-14. yy) geçmiyor. Belki vardı da kayda geçmedi diyebilirsiniz, ama bu zayıf olasılık, çünkü bunca yaygın bir kavramı bunca kaynağın atlamış olması zor. Üstelik kelimenin Türkçe makul bir kökeni de yok. 15. yüzyıl civarı aniden çıkıvermiş.

Komşulara bakıyoruz. Farsça ğund “küme” ve ğunda “top şeklinde olan her şey, hamur yumağı, pamuk topağı.” Küçültme ekiyle ğundak kümecik ya da topçuk olur. Farsça sözcüğün kökleri sağlam. İslamöncesi Farsçada gund küme ve top, özellikle de erkeklere mahsus ikiz toplar anlamında karşımıza çıkıyor. Sanskritçe retrofleks d (ड) ile guḍa her çeşit top, küme. Hintçeye özgü, dilin ucunu ters çevirerek söylenen bu d’nin Farsça karşılığı /nd/ olur. Kürtçe qund hamur topu imiş. Ermenice gund yumru veya yuvarlak şey, gülle, küre; gndak bunun küçültülmüşü, Batı Ermenicesinde kntag olur, top demek. Bu da Farsçadan alıntı olmalı.

Türkçe sözcüğün kaynağının Farsça veya bir başka İrani dil olduğunu kesin görünüyor. O devirde Ortaasya bozkırında Türklerden başka yerleşik veya göçebe İrani kavimler de vardı. Komşu hatırı olabilir mi? Öyle görünüyor. Maamafih Soğdcayı da çek ettim, kndak, qndak veya ğndak bulamadım. Soğdca malum, bin yıl önceye dek Semerkand ve Buhara civarındaki ahalinin konuştuğu eski bir İrani dil. En eski Türkçeyle epey bir etkileşimi var.

Farsça sözcüğün +ça ile küçültülmüş halini de unutmamalı: ğund-ça, telaffuzu ğunça, çiçek tomurcuğu. Türkçesi gonca olur.