Tayfun

18 Temmuz 2009

Türkçede yaygın kullanılan tek gâvurca erkek adı Volkan’dır dedim ya, hatamı bulmaya ant içmiş mihraklar hemen sormuşlar, peki Tayfun ne olacak diye.

O Çincedir, Çinliler tam gâvur sayılmaz diyelim kurtulmaya çalışalım. Çincenin muhtelif lehçelerinde tai fun yahut dai fung “büyük yel” demekmiş. 大風 böyle yazılırmış. İngilizceye typhoon (/tayfûn/) diye geçmiş, ilk kez 1588 tarihinde Doğu Asya’ya ilişkin bir seyahatnamede kaydedilmiş. Türkçede en erken TDK sözlüğünün 1955 baskısında sözlükleştirilmiş, ama bana sorarsanız Ferid Namık Hansoy’un 1920-30’lardan kalma Jül Vern çevirilerinde mutlaka geçiyordur derim. Hatta Ahmet Midhat Efendi 1890’larda eğitsel bir hikâyesinde laf arasına sokmuşsa hiç şaşmam, “Asya-yı şarkînin pek azîm furtunaları vardır ki ulema-yı coğrafiye beyninde tâyfûn tesmiye edilir” diye.

Fransızcada da typhonvar ama daha yaygın terim – afedersiniz – cyclone. Türkçeye İngilizceden alınmış olmalı diye tahmin ederim. Diğer dillere de hep İngilizceden aktarılmış, Japonca taifû, Rusça тайфун mesela oradanmış.

*

Peki, Arapça tûfân’ın bununla alakası var mıdır?

Sakin sakin düşünelim: Arapça sözcük gayet spesifik bir olayın, Ortadoğu mitolojilerinde sözü edilen efsanevi su baskınının adı, yani teknik bir terim. Ama bunun kaynağındaki Aramice sözcük, tûphân, genel anlamda su baskını: “taşmak, azmak, su basmak” anlamına gelen t-w-p fiil kökünden basit bir masdar. Gerek yapı gerek anlam bakımından basit, problemsiz bir kelime, dolayısıyla kalkıp olmadık ilişkiler varsaymaya, öküz altında buzağı aramaya gerek yok. Hayır, tufan Ortadoğuya Çinden gelmemiş, tayfunun da Çine buralardan gitmiş olması zor iş.

Ama Eski Yunan’da dört rüzgârın babası olan fırtına tanrısının adı neden Typhôn diye sorarsanız ona cevap bulamam.